1 - نكات آغازين از قواعد مشهور و مهمّ فقهى ، قاعده « ضمان يد » است كه در باب‌هاى مختلف فقه ، مانند : زكات ، خمس ، حج ، بيع فاسد ، وقف ، عاريه ، رهن ، صلح ، مضاربه ، مساقات ، وديعه ، رشوه ، به خصوص باب غصب ، و برخى ديگر از ابواب فقهى ، مورد استفاده قرار مىگيرد ؛ اين قاعده برگرفته از حديث نبوى معروف « على اليد ما أخذت حتّى تؤدّي » است . مشهور فقهاى اماميّه از اين قاعده ، مسأله ضمان را استفاده كرده ، و بيان داشته‌اند : طبق اين قاعده ، اگر كسى بدون آن‌كه از طرف مالك مأذون باشد ، بر مال ديگرى دست يابد ، ضامن آن مال خواهد بود ؛ و نيز ، چنان چه بر مالى كه استحقاق اخذ آن را ندارد تسلّط پيدا كند ، مانند اين كه زكات را بگيرد در حالى كه فقير نباشد ، ضامن است ؛ و فقها براى ضمان ، به عموم همين قاعده استدلال نموده‌اند . « 1 » به همين جهت ، مناسب است قبل از بررسى ادلّه و مفاد قاعده ،

--> ( 1 ) . « لو دفع الزكاة به اعتقاد الفقر فبان كون القابض غنيّاً ، فإن كانت العين باقية ارتجعها ، و كذا مع تلفها ، لأنّ القابض ضامن بعموم على اليد ، لأنّه استولى على مال الغير بدون الإذن والإحسان ، فتصبح اليد عادية وموجبة للضمان » . ر . ك : السيّد محسن الحكيم ، مستمسك العروة الوثقى ، ج 9 ، ص 236 ؛ المستند فى شرح العروة الوثقى ، ج 24 ، ص 51 .